शब्दयात्रा प्रकाशनको नियमित साप्ताहिक प्रवचन कार्यक्रम ‘कर्मयोद्धासँग शब्दसंवाद’ को ६९ औँ शृङ्खलामा प्रमुख वक्ताका रूपबाट शब्दयात्रा प्रकाशनका अध्यक्ष हरि मञ्जुश्रीले खस महाजातिको चिनारी तथा भारत र नेपालका जातिका बीचमा रहेको अन्तरका विषयमा उल्लेख गर्दै रामायणकालीन घटनालाई लिएर भारतबाट नेपालमाथि भएको सांस्कृतिक अतिक्रमणका विषयमा प्रवचन गर्नुभयो । शब्दयात्रा प्रकाशनको सभाकक्षमा गत २०७५ पुस ६ गते शुक्रबार सम्पन्न उक्त कार्यक्रमको सभापतित्व शब्दयात्रा प्रकाशनका सञ्चालक सदस्य कृष्णमणि कुइँकेलले र प्रमुख आतिथ्य शब्दयात्रा नारी स्रष्टा समाजका संयोजक पुण्यवती घलेले ग्रहण गर्नुभएको थियो भने कार्यक्रमको सञ्चालन शब्दयात्रा पाठक समाजका संयोजक दामोदर घिमिरेले गर्नुभएको थियो ।
प्रवचन कार्यक्रममा शब्दयात्रा प्रकाशनका महाप्रबन्धक शारदाप्रसाद शर्मा, ‘नेपालभूमि राष्ट्रिय साप्ताहिक’ पत्रिकाका सम्पादक इ. रोशन मञ्जुश्री अधिकारी, कार्यकारी सम्पादक चूडाप्रसाद चौलागाई र बजार व्यवस्थापक माधवप्रसाद तिवारी, शब्दयात्रा कलाकार समाजका सल्लाहकार मच्छेश्वर सापकोटा, शब्दयात्रा सहयोगी समाजका संयोजक रामप्रसाद अधिकारी, स्मारिका प्रकाशन समितिका संयोजक फणीन्द्रराज अधिकारी, शब्दयात्रा लेखक समाजका संयोजक ओतबहादुर खड्का र सदस्य केदारनाथ तिमल्सिना, शब्दयात्रा प्रकाशनका सदस्य सहदीप पलान्चोके, व्यवस्थापनविद् श्री शर्मा मूर्ख, दण्डपाणि अधिकारी, नानु कुइँकेल, विष्णुप्रसाद रेग्मी, नारायण स्याङतान, रीक्षा घिमिरे आदिको समुपस्थिति रहेको थियो ।

यहाँहरू सबैलाई यथायोग्य यथोचित स्वरुचि अभिवादन !
हरेक सभा, सम्मेलन, कार्यक्रमका शोभा नै उपस्थित जनहरू हुने गर्दछन् । आसविना र त्रासविनाको अनि न भोज न भत्ताको विशुद्ध सात्विक, सार्थक कार्यक्रमहरूमा उपस्थिति प्रायः पातलो नै हुन्छ । पातलो उपस्थितिको एउटा सकारात्मक पाटो वा भनूँ महक भनेको त्यो पातलो जमघटमा मोटा मान्छेहरूको उपस्थिति पनि पातलो नै हुन्छ । (यहाँ मोटा भनेको आकार होइन, सत्ता, धन, पद आदिले मोटा) । तर पनि उपस्थित सबैजना ठूला मान्छे नै हुन्छन् । तर फरक फगत केमा हुन्छ भने कोही कदले ठूला कोही पदले ठूला, कोही सुकर्मले ठूला कोही कुकर्मले ठूला, कोही स्वसत्ताले ठूला कोही राज्यसत्ताले ठूला, कोही मनले ठूला कोही धनले ठूला, कोही विद्याले ठूला कोही बुद्धिविवेकले ठूला, कोही सेवाले ठूला कोही मेवाले ठूला ।
आज हामीले ठूला मान्छेहरूको सालिकको अनावरण ग¥यौँ । उनीहरूमध्ये कोही पनि पदले, सत्ताले, धनले, कुलले, मूलले ठूला भएका थिएनन् । सुकर्म, सादगीपन, निष्ठा र इमानले ठूला भएका हुन् । यसरी ठूला भएका तत्कालका राष्ट्रिय निधि अहिलेका राष्ट्रिय विभूतिहरूको सालिकको छुट्टै महिमा छ, छुट्टै गरिमा छ । किनभने आवधिक सत्ता परिवर्तन भइरहँदा पनि उनीहरूको सालिकचाहिँ भत्काइँदैन, तोडफोड गरिँदैन । कर्मले अमर भएकाहरूको सालिक पनि अमर हुने रहेछ । त्यसैले होला यस्ता विभूतिहरूको सालिक ठड्याउँदा राज्यकोषको सानो बाछिटासमेत परेको छैन ।
शब्दयात्रा प्रकाशनद्वारा आयोजित यस कार्यक्रमका सन्दर्भमा भन्नुपर्दा अचेल हरेक कार्यक्रम, सभा, समारोह जहाँ पनि मूल वस्तु भनेको शब्द हुँदो रहेछ । भाषण पनि शब्दजाल नै हो । स्मृति पनि शब्द, श्रुति पनि शब्द । तालीको कारण पनि शब्द अनि गालीको कारण पनि शब्द । घरघरमा गई हेर्दा शब्द मात्रै सुनिन्छ । संसदभित्र छिरौँ शब्द मात्रै, अदालतभित्र इजलासमा छिरौँ शब्द मात्रै । प्राइमरी कक्षादेखि विश्वविद्यालयसम्म शब्दकै व्यापार । विद्या आर्जन पनि शब्दको भण्डारन न हो ! अनि विद्वान्को प्रमाणपत्र पनि शब्द नै हो । स्नातक भनौँ कि आचार्य, प्रा. भनौँ कि डा., यी सबै शब्द नै त हुन् ! मोबाइल, आइप्याड, ट्याब्लेटभित्र के छ ? शब्दैशब्द छ । सम्पत्तिको पुर्जा लालपुर्जामा के छ ? शब्द मात्रै छ । हाम्रो पहिचान नागरिकतामा के छ ? शब्द । हाम्रो हकहित र अधिकारको प्रत्याभूति गर्छ केले ? संविधान र ऐन–कानुनले । त्यो पनि शब्द । यसरी हेर्दा हामी सबैको जीवनयात्रा भनेको शब्दयात्रा नै रहेछ ।
आध्यात्मिक क्षितिजतिरको कुरा गरौँ । स्तुति पनि शब्द, मन्त्र पनि शब्द । सबै धर्म र सम्प्रदायको मूल मानिन्छ वेद । त्यो पनि शब्द त हो ! त्यसैले हाम्रा ऋषिमुनिहरूले भने — ‘अक्षरं परमं ब्रह्म’ । यो अक्षर नै क्षय नहुने ब्रह्म हो । यो अक्षर ताम्रपत्र, शिला वा सफ्टवेयरमा कैद गरौँ वा श्रुति–स्मृति परम्पराद्वारा वाणीद्वारा प्रकट गरौँ । यो ब्रह्माण्डमा आकाशतàवले सबै शब्दध्वनिहरूलाई सुरक्षित गरिराखेको हुन्छ, नाश हुँदैन । हाम्रो यो देह पञ्चतàवको सम्पत्ति पञ्चतàवमै मिल्छ । भित्रको चैतन्य आत्मा पनि महाप्रलयपछि परमात्मामा मिल्छ । ‘एकोऽहम् बहुस्याम्’ ‘बहुस्याम् एकोऽहम्’ हुने त हो ! अध्यात्मले भन्छ हरेक वस्तुको आयु हुन्छ, सृष्टिको पनि निश्चित आयु हुन्छ, यहाँसम्म कि त्रिदेवहरूको पनि एक निश्चित आयु हुन्छ । आयु नहुने अनादि र अनन्त, सनातन भनेको त वेद मात्रै पो रहेछ ! वेद भनेको शब्दभण्डार त हो !
असत्य संसार, असत्य देह या भनौँ कि वेदान्तको भाषामा ‘एकोऽहम् द्वितीयो नास्ति’ भन्ने, ‘अयमात्मा ब्रह्म’ भनौँ कि ‘अहं ब्रह्मास्मि’ अथवा ‘सर्वं खल्विदंं इदं ब्रह्म’ मानौँ, एक तàव चैतन्य, जसलाई आत्मातàव, परमात्मातàव जे माने पनि हुन्छ । त्यो परम चैतन्य नाश हुँदैन । त्यसैले त्यो ब्रह्म हो, बृहत् हुन्छ, पुनः सङ्कुचन हुन्छ, एकोऽहम् हुन्छ, बहुस्याम् हुन्छ, नाश हुँदैन । कालातीत सत्य हो चैतन्य । त्यसैले त्यो ब्रह्म भयो । अर्को तàव भयो शब्द–अक्षर । त्यो पनि नाश हुँदो रहेनछ । ‘एकोऽहम्’ हुँदा वेद मात्र हुन्छ, ‘बहुस्याम्’ हुँदा उपनिषद्, शिक्षा, कल्प, निरुक्त, छन्द, व्याकरण, ज्योतिष आदि, पुराण आदि अनेक वाद, सिद्धान्त, दर्शन हुन्छ र प्रलयपर्यन्त पुनः वेदमा समाहित हुन्छ । कसैले के पनि मानेका छन् भने वेद पनि एकाक्षरी ब्रह्म, प्रणव, ॐकारमा समाहित हुन्छ, लय हुन्छ । यसरी हेर्दा परमतàव, परमचैतन्य ब्रह्म भनेको एउटा यस्तो अलौकिक दिव्य अद्वितीय सिक्का रहेछ, जसको अग्रभाग चैतन्य (आत्मा, परमात्मा) र पृष्ठभाग अक्षर (शब्द, वेद, ॐकार जे भनौँ) । त्यसैले त सिक्का नै अक्षरातीत ब्रह्म पनि हो ।
शब्दबाट मन्त्र बन्दछ । मन्त्रले आफूलाई बाँध्ने अनि इष्ट देवीदेवतालाई आवाहन गर्ने, बोलाउने काम गर्दछ । त्यस्तै शब्दबाट राज्यको कानुन बन्दछ । कानुनले पनि एकातिर आफू (राज्य वा सरकार) लाई बाँध्ने काम गर्दछ भने अरूलाई आह्वान गर्ने, निर्देश गर्ने, फर्मानहरू जारी गर्नेसमेत कार्य गर्दछ । ठीक त्यसरी नै शब्दमय, प्रज्ञामय वेदचाहिँ यो अखिल ब्रह्माण्डको संविधान हो । जसरी प्राचीन राष्ट्रमध्येको एक बेलायतको संविधान अलिखित छ, त्यसरी नै लिपिको आविष्कारपूर्व, पेपर–पेन्सिलको समेत आविष्कारपूर्व (खरी–पाटी बन्नुपूर्व) यो वेद ब्रह्माण्डको संविधान पनि अलिखित नै थियो ।
यसरी बुझ्दा वेद अक्षर (क्षर नहुने शब्द) हो भने ब्रह्म त्यो अक्षरको अर्थ हो । अर्थविनाको अक्षर हुँदैन । अमूर्त चित्रको समेत केही अर्थ हुन्छ । वेद अक्षर र त्यसको अर्थ ब्रह्मको विस्तार यसरी भयो होला भनेर बुझ्न सकिन्छ — वेद (अक्षर) — प्रकृति — पञ्चतàव — जड पदार्थहरू । ब्रह्म (अर्थ) — परम चैतन्य — पुरुष — जडभिन्न पदार्थहरू ।
(२०७५ मङ्सिर २६ गते शब्दयात्रा प्रकाशनद्वारा आयोजित शब्दसाधकहरूको स्मारक अनावरण कार्यक्रममा गरिएको प्रवचनको सारसङ्क्षेप)

गत २०७५ साल मङ्सिर २६ गते बुधबार शब्दयात्रा प्रकाशनका लागि र काभ्रे जिल्लाकै लागि महàवपूर्ण दिन थियो । किनभने नेपालमा पहिलोपटक पाँच विधाका प्रथम व्यक्ति बनेका पाँचजना राष्ट्रिय व्यक्तित्वको सालिक एकै ठाउँमा स्थापना गरी अनावरण गरिएको थियो । त्यस्तो महàवपूर्ण ठाउँ काभ्रे जिल्लाको बनेपा बनेको छ ।
नेपालमा विद्यालय खोल्ने प्रथम व्यक्ति, लोकतन्त्रका लागि पत्रिका सञ्चालन गर्ने प्रथम व्यक्ति, विज्ञान विधाको पुरस्कार पाउने प्रथम व्यक्ति, पुस्तक लेखेबापत जेलमै मरेका प्रथम व्यक्ति र गीत रेकर्ड गर्ने प्रथम महिला गरी पाँचजनाको सालिक बनेपामा स्थापना गरिएको छ । यीमध्ये लोकतन्त्रका लागि पत्रिका सञ्चालन गर्ने प्रथम व्यक्ति, विज्ञान विधाको पुरस्कार पाउने प्रथम व्यक्ति र गीत रेकर्ड गर्ने प्रथम महिलाको सालिक नेपालमै पहिलोपल्ट स्थापना गरिएको हो ।
त्यस दिन तिनै पाँच सालिकहरूलाई अनावरण गरिएको थियो । साथमा अन्य कार्यक्रमहरू पनि बिहानैदेखि भएका थिए । शब्दयात्रा प्रकाशनका लागि त्यो दिन उत्सवको दिन भएको हुनाले त्यस दिन वृक्षारोपण, कवितागोष्ठी, गीतगायन, विज्ञान प्रदर्शनी, आध्यात्मिक प्रवचन, ‘शब्दसौगात’ नामक वृत्तचित्र प्रदर्शन आदि कार्यक्रमहरू राखिएको थियो । कार्यक्रममा शब्दयात्रा प्रकाशनलाई जग्गा दिने दाता कृष्णमणि कुइँकेल र गीता कुइँकेललाई संयुक्त रूपमा सम्मान गरिएको थियो ।
सालिक राख्नका लागि विभिन्न व्यक्ति र केही सामाजिक संस्थाबाट गरी करिब १० लाख रुपियाँ आर्थिक सहयोग उठाइएको छ । यसका लागि जग्गाबाहेक करिब १३ लाख रुपियाँ खर्च भएको छ । करिब ३ लाख रुपियाँ तिर्न बाँकी छ । अब थप व्यवस्था गर्न अर्को करिब ३ लाख रुपियाँ लाग्ने अनुमान गरिएको छ । घटीमा ५ हजार १ सय रुपियाँ सहयोग गर्ने व्यक्तिको नाउँ शिलापत्रमा राख्ने र अरूको नाउँ स्मारिकामा प्रकाशित गर्ने निर्णय गरिएको छ ।
नेपालमा अरूतिर कहीँ नगरिएको यो काम नेपालकै लागि ऐतिहासिक महàवको काम भएकाले र यस कामले काभ्रे जिल्लामा बौद्धिक पर्यटकहरू प्रशस्त भि†याउने हुनाले काभ्रे जिल्लाको विकासमा यस कामले पनि ठूलो भूमिका खेल्नेछ । त्यसैले यस कार्यमा आआफ्नो क्षेत्रबाट आवश्यक सहयोग गरिदिन हामी सबैलाई अनुरोध गर्दछौँ ।

कृष्णमणि कुइँकेल । उहाँकी अर्धाङ्गिनी गीता कुइँकेल । गीताको स्वीकृति लिएर कृष्णले दिनुभो, ‘शब्द’ ले लियो । ‘शब्द’ अर्थात् शब्दयात्रा प्रकाशन । काभ्रे जिल्लालाई केन्द्र बनाएर राष्ट्रिय स्तरका गतिविधिहरू गरिरहेको संस्था । यही संस्थाले पायो उहाँबाट बनेपा नगरपालिकाको वडा नं. ६ कुइँकेलगाउँमा अवस्थित नीलकण्ठेश्वर महादेवको मन्दिरनजिकै रहेको ५ आना जग्गा । अनि पायो कार्यालयको प्रयोजनका लागि दुईतले घर पनि । घर पनि निःशुल्क ।
काभ्रे जिल्लामा साहित्यिक संस्थाका लागि जग्गा दान गर्ने दाताहरू को–को होलान्, खोज्नुपर्ने भएको छ । उनीहरू सम्मानका हकदार छन्, स्मरणका अधिकारी छन् । पनौतीका बलराम बन्जाराले कृष्णप्रसाद पराजुलीको आग्रहमा सुनकोसी साहित्य प्रतिष्ठानलाई जग्गा दान गरेको समाचार पत्रिकामा पढ्न पाइएको थियो । त्यसको उपयोग केमा भयो, मलाई थाहा छैन । अर्का दाता हुनुहुन्छ मुक्तिराज हुमागाईं । भकुन्डेबेसीको चार आना जग्गा उहाँले रोसी वाङ्मय प्रतिष्ठानलाई दिनुभएको । नमोबुद्ध नगरपालिकाका वर्तमान नगरप्रमुख टीपी शर्मा तिमिल्सिना र कवि गोविन्दबहादुर थापाको आग्रहमा दिएको हो क्यारे । त्यसमा बन्दैछ प्रतिष्ठानको भवन । त्यसपछिका दाता कृष्णमणि कुइँकेल ।
कृष्णमणि कुइँकेल साहित्यिक संस्थालाई जग्गा दान गर्ने तेस्रो काभ्रेली । तर नमागीकन दिने पहिलो काभ्रेली । शब्दयात्रा प्रकाशन भाग्यमानी संस्था रहेछ । यसले नमागीकन नगरपालिका क्षेत्रभित्रको, अरनिको राजमार्गबाट करिब १ सय मिटर दूरीमा पर्ने रमणीय जग्गा पायो, त्यो पनि शिवमन्दिरको नजिकै । अचेलको हिसाबमा त्यो जग्गाको मोल ४०–५० लाख रुपियाँ पर्ला । त्यो जग्गा नमागीकन दिनुभएको कृष्णमणि कुइँकेलले शब्दयात्रा प्रकाशनलाई ।
म अब यसको कथा कहन्छु छोटकरीमा ।
एक दिन कृष्णमणि कुइँकेल पदमनाथ ढुङ्गानालाई लिएर मकहाँ आउनुभो । शब्दयात्रा प्रकाशनको कुरा चल्यो । संस्था स्थापना गर्नुपरेको कारण खुलाएँ । संस्थामार्फत गर्न खोजिएको कामको विवरण सुनाएँ । उहाँहरूले कुनै टिप्पणी गर्नुभएन । सुन्नुभो, चिया खानुभो, जानुभो ।
गएको पाँचै मिनेटपछि मोबाइल बज्यो । पदमजीले भन्नुभो — ‘तपाईंलाई खुसीको खबर छ । कृष्णमणिजीले नीलकण्ठेश्वर महादेवको मन्दिरनजिकैको ३ आना जग्गा शब्दयात्रा प्रकाशनलाई दान गर्ने हुनुभो ।’
मैले आधी पत्याएँ, आधी पत्याइनँ । कृष्णमणि कुइँकेलले पहिले पनि जग्गा दान गरेको कुरा सुनेको हुनाले पत्याउन करै लाग्यो । तर त्यस्तो महँगो ठाउँको जग्गा मैले माग्दै नमागी दिन खोजेको कुरा कसरी पत्याउनु ! केही दिनपछि नै मालपोत कार्यालयमा गएर संस्थाको नाउँमा जग्गा खुरुक्क नामसारी गरिदिएपछि त सबैलाई पत्याउन करै लाग्यो — कृष्णमणि कुइँकेल त नमागीकन दिने दाता पो हुनुहुँदो रहेछ बाबै !
त्यो दिन मेरो मुखमा सरस्वती माता बस्नुभएको रहेछ । त्यसैले शब्दयात्रा प्रकाशनबाट गर्न खोजिएको कामको योजना सुनेर जग्गा दिऊँ–दिऊँ लागेछ कृष्णमणि कुइँकेललाई । उहाँले जग्गा दिनुभो ३ आना । पछि जग्गा नाप्ता निस्कियो ५ आना । ‘सबै जग्गा लैजाओस् शब्दयात्राले’ भन्नुभो उहाँले ।
जग्गा त दिनुभो, तैपनि संस्था चलाउन धौधौ त हुने नै भयो । संस्थाकै बारेमा कुरा चल्दा कुरैकुरामा कार्यालयका लागि भाडा तिर्न हम्मेहम्मे परेको कुरा गरेँ मैले एक दिन । कृष्णमणि कुइँकेलले तुरुन्तै भन्नुभो — ‘त्यसो भए आफ्नो व्यवस्था नभएसम्मका लागि चलाउनोस् न त जग्गाकै छेउको दुईतले घर । महादेवको घर हो । मर्मत–सम्भारचाहिँ गर्नोस् । भाडा तिर्नुपर्दैन ।’
त्यो पनि मैले मागेको थिइनँ । उहाँले नै दिनुभो । एउटा मान्छेले भरखर जन्मेको साहित्यिक संस्थालाई यसभन्दा बढी कति दिन सक्छ होला र ! उहाँले दिन सक्नेसम्म दिनुभो । कत्रो छाती उहाँको !
कृष्णमणि कुइँकेल अहिले शब्दयात्रा प्रकाशनको सञ्चालक समितिमा पनि रहनुभएको छ । उहाँले दिनुभएको जग्गामा पाँचवटा सालिक ठडिएका छन् । सालिक पहिलो शिक्षासेवी षडानन्द अधिकारीको, प्रथम लोकतान्त्रिक पत्रकार देवीप्रसाद सापकोटाको, राष्ट्रिय पुरस्कार पाउने प्रथम वैज्ञानिक नरबहादुर भारतीको, प्रथम साहित्यिक सहिद कृष्णलाल अधिकारीको र गीत रेकर्ड गर्ने प्रथम गायिका मेलवादेवी गुरुङको । शब्दयात्रा प्रकाशनले ती सालिकहरू राख्न सक्यो । सालिक निर्माण गर्नमा, शिलान्यास गर्नमा, स्थापना गर्नमा र अनावरण गर्नमा पनि उहाँको ठूलो भूमिका रह्यो ।
कृष्णमणि कुइँकेलले दिनुभएको कथावस्तुमा मैले ‘माधुरी आचार्य’ नाउँको उपन्यास लेखेँ । मैले सम्पादन गरेका केही किताबहरूमा उहाँका लेखहरू पनि राखेँ ।
काभ्रे बनेपाको कुइँकेलगाउँमा छविलाल र धनकुमारीका सुपुत्रका रूपमा २०३४ साल वैशाख १९ गते आइतबार जन्मनुभएका कृष्णमणि कुइँकेलले हिन्दूको इज्जत बढाइदिनुभो । नेपालीको इज्जत बढाइदिनुभो । काभ्रेलीको इज्जत बढाइदिनुभो । बनेपालीको इज्जत बढाइदिनुभो । समाजसेवीको इज्जत बढाइदिनुभो । साहित्यसेवीको इज्जत बढाइदिनुभो । कुइँकेलको इज्जत बढाइदिनुभो ।
‘कृष्णमणिजी ! अफिसमा पानीको समस्या प¥यो, समाधान गरिदिनोस् न !’ ‘हस् ।’ ‘कृष्णमणिजी ! अलिकति काम गर्ने मान्छेको खाँचो प¥यो, खोजिदिनोस् न !’ ‘हस् ।’ ‘कृष्णमणिजी ! बिरुवा रोप्ने ठाउँ मिलाइदिनोस् न !’ ‘हस् ।’ ‘कृष्णमणिजी ! अहिल्यै यो सामान चाहियो, खोजिदिनोस् न !’ ‘हस् ।’ ‘कृष्णमणिजी ! जरुरी काम प¥यो, एकछिन मकहाँ आइदिनोस् न !’ ‘हस् ।’ यस्ता ‘हस्’ त कति हो कति !
शब्दयात्रा प्रकाशन भनेपछि हुरुक्कै हुने यस्ता कृष्णमणि कुइँकेलको कुरा कति गर्नु ! जति पनि गर्नु । सुन्नेले सुनिदिए र पढ्नेले पढिदिए त जति पनि गरिन्थ्यो होला ! अहिलेका लागि त भो, अरू कुरा अब म गर्दिनँ ।