अग्नि सामथ्र्यवान्, जल पनि सामथ्र्यवान् । दुवैको सामथ्र्य एकीकृत गर्ने अगस्त्य–प्रयत्न हो अग्निजल । जलबाट अग्नि प्रज्ज्वलित हुने र अग्निबाट जल प्रवाहित हुने विरोधाभासी बिम्ब हुन्छ अग्निजल । मानव–जीवन अग्निजलकै प्रतीक हो । मीरा पौड्यालले देखेको ‘अग्निजल’ उनैले लेखेको कवितासङ्ग्रहको नाउँ पनि हो । १२३ वटा कविताको यस सङ्ग्रहमा छन् धेरै कविता थोरै हरफका, थोरै कविता केही बढी हरफका । यसभित्रका कविता तीन प्रकारका छन् — उत्तम अर्थात् भावसामथ्र्यमा बलिया, मध्यम अर्थात् शब्दसामथ्र्यमा साधारण र निम्न अर्थात् शिल्पसामथ्र्यमा कमजोर । कमजोर कविता कम, साधारण कविता तीभन्दा बढी र बलिया कविता तीभन्दा पनि बढी छन् ।

गणेशबहादुर खत्रीको प्रस्तुत कृति ‘हामी अब गर्छौं’ मुलुकको सर्वतोमुखी विकासका लागि कटिबद्ध हुनका लागि युवा जनशक्तिलाई उत्प्रेरित गराउन लेखिएको काव्यकृति हो । आयाममा लघु भए पनि यसको विषयवस्तु विस्तृत छ र विचारका दृष्टिले यो प्रभावकारी पनि छ । यो पुस्तक पाठकले पढेपछि ऊ मुलुकप्रतिको प्रेमले निथ्रुक्क भिज्छ र उसको मनमा यसले ‘हामी अब गर्छौं’ भन्ने खालको सकारात्मक ऊर्जा तरङ्गित गराइदिन्छ । यो नै यस कृतिको शक्तिवत्ता हो ।

अक्षर बुझ्न कठिन थियो । शब्द खुट्याउन गाह«ो थियो । लेखाइको सिलसिला मिलेको थिएन । त्यसैले विषयवस्तु र भाषाशैलीको कुरा गर्नै परेन । बल्लतल्ल अक्षराङ्कनसम्म गराइयो र पुस्तक छपाइयो । यस पुस्तकभित्र साहित्यिक पुस्तकमा खोजिने तàवहरू पाइँदैनन् । यसभित्रका कतिपय प्रसङ्गहरू त बुझ्नका लागि पनि पाठकलाई हम्मेहम्मे पर्छ । यसो हुनुको कारण नै कुलबहादुर बन्जाराको सीमित क्षमता हो । विद्यालय नगएको र पढ्न नपाएको मान्छेले यति लेख्नु र छपाउन आँट गर्नु नै पढेलेखेका मान्छेका लागि ठूलो हाँक हो भन्ने सम्झेर यस पुस्तकलाई हातमा लिइदिए त्यही नै ठूलो कुरा हुनेछ । कुलबहादुर बन्जाराको अक्षरप्रतिको प्रेम देखेरै शब्दयात्रा प्रकाशनले यस पुस्तकको प्रकाशन गरिदिएको हो । साहित्यिक श्रीवृद्धिका लागि त अरू–अरू पुस्तक प्रकाशनमा ल्याइएकै छ ।

सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित यो उपन्यास सिन्धुपाल्चोक, ललितपुर र काठमाडौँको भौगोलिक सेरोफेरोमा घुमेको छ । किशोरवयमा गरिने प्रेम, यौनिक उत्तेजनाको परिणाम, अविवाहित युवतीप्रति समाजले हेर्ने दृष्टिकोण, शिक्षा आर्जन गर्नका लागि गर्नुपर्ने सङ्घर्ष, २०७२ साल वैशाख १२ र २९ गतेको महाभूकम्पले पु¥याएको जनधनको क्षति, सौतामाथिको प्रेम, पारिवारिक विवाद र मिलाप, हिन्दूसंस्कारप्रतिका आ–आफ्नै व्याख्या, सामाजिक द्वन्द्व र आपसी सहयोग आदिजस्ता सन्दर्भहरू यसमा गाँसिएका छन् । अघिल्ला कृतिहरूको तुलनामा यस कृतिमा विषय–सन्दर्भलाई प्रस्तुत गर्ने क्रममा विभिन्न प्रकारका विचलनहरूलाई न्यून गर्नमा कम ध्यान दिइएको आभास भए तापनि पाठकलाई उपन्यास पढ्दा घटनासँगसँगै आफू पनि त्यहाँ समावेश भइरहेको अनुभव हुन्छ ।

भोजपुरको ‘फालिकोट’ ज्ञानेन्द्रराज भट्टराईको जन्मस्थल हो भने हलोमा राखिने ‘फाली’ उनको जीवनको बिम्ब । यस कृतिमा ‘फाली’ कृतिकारको चारित्रिक कमजोरी र सबलताको चिह्न, उनको सेवाक्षेत्रको विशेषता र योगदानको पहिचान अनि पारिवारिक जीवन र जीविकाको प्रतीक बनेको छ । ‘फालिकोटको फाली’ ले नेपालको न्यूनवित्तीय ग्रामीण जीवन भोगेको र परिस्थितिको भुमरीभित्र फनफनी घुमेको एउटा जीवनको सग्लो चित्र उतारेको छ । यसले विद्रोही चेतना भएर पनि अन्तर्मुखी स्वभाव, पारिवारिक परिवेश, कर्मक्षेत्रभित्रको दुर्दान्तता र देशको राजनीतिक परिस्थिति, प्रशासनिक उत्पीडन र सामाजिक मनोवृत्तिका कारण निरीह बन्न पुगेको एउटा शिक्षित नागरिकको जीवनलाई प्रस्तुत गरेको छ । कृतिकारको स्मरणवृत्तान्तका रूपमा प्रस्तुत भएको यस कृतिले थुप्रै ऐतिहासिक प्रसङ्गहरूलाई पनि राम्ररी प्रस्तुत गरेको छ ।

हरि मञ्जुश्रीको लेखन तथा सम्पादनमा ‘शैक्षिक शिरोभूषण डा. सुरेशराज शर्मा’ नामक सानो पुस्तिका प्रकाशन गरिएको थियो । त्यसैका आधारमा श्रीधर प्याकु¥यालले एउटा लघुकाव्य तयार पार्नुभयो । यो त्यही लघुकाव्य हो । डा. सुरेशराज शर्माप्रतिको काव्यकारको आदरभावका आधारमा यो काव्य लेखिएको हुनाले त्यसैलाई दृष्टिगत गरेर प्रकाशन पनि त्यही आधारमा गरिएको हो । डा. सुरेशराज शर्मा विशालकाय र कुनै पनि प्रकारको विचलनबाट मुक्त महाकाव्यका लागि उपयुक्त नायक हुनुहुन्छ । उहाँप्रति नेपाली बौद्धिक वर्गले राखेको अत्युच्च आदरभाव देख्ता त्यस्तो महाकाव्य कसैले नेपाली भाषामा कुनै दिन प्रस्तुत गर्नेछ भन्ने कुरामा विश्वस्त हुन सकिन्छ । उहाँको व्यक्तित्वका अगाडि यो लघुकाव्य केही पनि होइन, तैपनि काव्यकारबाट आफूअनुसार, आफ्नो श्रद्धाअनुसार र आफ्नो क्षमताअनुसार समर्पित श्रद्धापुष्पचाहिँ अवश्य हो ।

‘The Tragic Story’ is a short novel by Mr. Bharat Raj Mahat based on the social happenings around us. The condition of senior citizens in Nepalese society, the problems faced by people of hilly region, challenges and thoughts faced in Kathmandu, the forced condition faced by youths to go and work on foreign countries because of unemployment on Nepal, socialization crushed by political activities, psychological hazard raised by lack of literacy, the helping nature of people from villages, Hindu religious procedures and the thought and duty that should be carried out by the society, all these things are addressed in this short novel. The storyline and the presentation here are elegant and beautiful.

सरस्वती सानैदेखि कविता लेख्थिन्, गीत लेख्थिन्, कथा लेख्थिन् । विद्यालय पढ्दाका साथीहरूलाई देखाउँथिन्, सुनाउँथिन् । ‘उः कवयित्री’ भनेर साथीहरू जिस्क्याउँथे । तर उनी प्रकाशनतिर लागिनन् । लेखिन् र थुपारिन् मात्रै । कुन–कुन विधामा कति–कति लेखिन् र थुपारिन्, उनैलाई थाहा भएन । कुनै दिन साँच्चैकी कवयित्रीका रूपमा प्रस्तुत हुन पाउँला भन्ने उनलाई लागेकै थिएन । आफूभित्रको प्रतिभा थाहा पाउन नसकेका, आफ्नो क्षमतालाई पत्याउन नसकेका र आफ्नो गुण चिन्न नसकेका प्रतिभाशाली अधिकांश नेपालीजस्तै उनी पनि आफैँ सुवासित पुष्प बनेर सुवास खोज्दै हिँडिन् । शब्दयात्रा प्रकाशनसँग उनको सम्पर्क भएपछि यस संस्थाले उनलाई उनैसँग चिनाइदियो । त्यसपछि उनले दुईवटा कापी उपलब्ध गराइन् । यो सङ्ग्रह तिनै दुई कापीको उतार हो ।

प्रस्तुत पुस्तक ‘गणेशदास’ राजनीति र समाजसेवाको बाटोमा हिँडिरहेका काभ्रेली व्यक्तित्व गणेशदास उलकको जीवनवृत्त, उनीमाथिका विचारहरू र उनीसँग सम्बन्धित अभिलेखहरूको सङ्कलन हो । शिक्षण र सञ्चारकर्मलाई आधार बनाएर ‘शब्दयात्रा पत्रकार समाज’ सहित विभिन्न सामाजिक, शैक्षिक र सामुदायिक संस्थाहरूमार्फत समाजमा आफूलाई प्रस्तुत गरिरहेका प्रतिभा शिव बन्जाराले तयार पारेको यस पुस्तकले गणेशदास उलकका बारेमा थाहा पाउन र अन्वेषण गर्न चाहनेहरूलाई उपयुक्त बौद्धिक सामग्री प्रदान गरेको छ । गणेशदास उलकको अक्षरछवि बनेको ‘गणेशदास’ शिव बन्जाराको कौशलसम्बन्धी कसी पनि हो ।

रोजनाथ लुइँटेलले आफ्नो वरिपरि देखेका, आध्यात्मिक पुस्तकमा पढेका, गाउँघरमा सुनेका र पत्रिकाहरूबाट चर्चामा आएका कुराहरूलाई आफ्नो विचारअनुसार प्रस्तुत गरेका छन् । उनका कविताभित्र भाषिक सौष्ठव, व्याकरणगत शुद्धता, छन्द र गण, कवितात्मक शैली, शिल्पगत चमत्कार, काव्यिक अलङ्कार आदि खोज्नु हुँदैन । उनीजस्ता व्यक्तिले पनि कविता विधालाई माया गरेको आधारमा हेर्नुपर्छ । गाउँमा बसेका, कृषिकर्ममा जीवन बिताएका, औपचारिक शिक्षा प्राप्त गर्न नसकेका, उमेरले बृद्धावस्थामा पुगेका, अरूका साहित्यिक कृतिहरू किन्न नसकेका र पढ्न नभ्याएका, साहित्यकारहरूको सङ्गत नपाएका र बौद्धिक वर्गको सहयोग नपाएका उनीजस्ता व्यक्तिले कविता विधामा आफ्ना भावनाहरू पोख्न खोज्नु नै ठूलो कुरो हो । उनको साहित्यप्रतिको यस्तो झुकाव र लगाव देखेर नै शब्दयात्रा प्रकाशनले उनको उत्साहको कदर गर्दै यो पुस्तक प्रकाशन गरिदिएको हो ।